Nov 28, 2015

वगेरे


.
असू दे जरा आवर्षण वगेरे 
नको रोज देवूस दर्शन वगेरे
.
तुझी ओढ केवळ विजातीयतेची
धृवाचे - धृवाशी आकर्षण वगेरे
.
नको जवळ येवूस कक्षेत माझ्या
पुन्हा होत जाईल घर्षण वगेरे
.
मला पाहिजे चेहरा सोवळ्याचा
नको रोज भरवू प्रदर्शन वगेरे
.
सुटेना मला संग यत्ने करुनी
तुझे फार गुरुत्वाकर्षण वगेरे !
.
- रमेश ठोंबरे

Oct 30, 2015

तुला चर्चेत घेणेही अताशा टाळतो आहे


.
तुला चर्चेत घेणेही अताशा टाळतो आहे
तुझे हे सोवळेपण मी जरा सांभाळतो आहे
.
किती रंगात मिसळावे तुझे तारुण्य मिसळेना
अश्या निर्भेळ रंगाला कधीचा भाळतो आहे
.
कसा घोंगावतो आहे चिडूनी वात मदनाचा
कुणी सांगितले त्याला, तुला कुरवाळतो आहे
.
तुझा हा स्पर्श कांतीचा फुलवतो आस जगण्याची
तुझ्या श्वासात मिसळोनी श्वास गंधाळतो आहे
.
तुझ्या डोळ्यात पाहू दे ! जरा अंदाज घेऊ दे !
जगाच्या लुप्त होण्याचे, विवर पडताळतो आहे
- रमेश ठोंबरे

Oct 24, 2015

इन्स्पेक्शन


गावात डांबरी सडक झाली तरी आज सुध्दा धुरळा उडवितच एस.टी.गावात येते. नदीच्या पलीकडची एस.टी. कोरड्या नदीवरचा पुल ओलांडून आलीकडं पुढं आली की गाव लागतं. आज कित्येक वर्षांपासून कोरडीठाक पडलेली नदी कधीकाळी पुराच्या पाण्यानं ओसंडून वाहायची, पावसाळ्याच्या दिवसात तर पुलावरुन पाणी वाहायचं. रात्रभर पाऊस पडला की दुसऱ्या दिवशी शाळेला सुट्टी मिळायची एक-दोन  दिवसांसाठी गावचा संपर्क तुटायचा. गावची सगळी पोरं किमान अर्धा दिवस तरी नदीवर हुंदडत रहायची, म्हशी पाण्यात बसाव्यात तशी दिवस-दिवस पाण्यात डुंबायची.... पण आज तीच नदी कित्तेक वर्षांची तहानलेली आहे. ‘हा पुल नेमका कशासाठी ?’ असा प्रश्न कोण्या नवख्या माणसाला पडावा इतकं नदीच पात्र अरुंद झालयं, नदी तिचं अस्तित्वच हरवुन बसलीय. अशा या कोरड्याठाक नदीच्या दगडी पुलावरुन एस.टी. धडधड करत आली की, वीस पंचेवीस मीटरवर थांबते ते गावचं एस.टी.स्टँड. स्टँडच्या आजुबाजुला बारीक बारीक टपऱ्या, पंक्चरचं दुकान, वारकाचं दुकान, एकाद दुसरं किराणा मालाचं दुकान एवढंच काय ते गावचं आधुनिकीकरण. बाजुलाच प्राथमिक शाळेच्या चार दोन खोल्या, दोन मास्तरांनी आन् साठ-सत्तर पोरांनी भरलेली शाळा. शाळेच्या पटांगणातच एका कोपऱ्याला सरकारी हापसा. अर्ध्या  गावाची भिस्त याच हापस्याच्या पाण्यावर असल्याने या हापस्याला कधीच उसंत नसते मध्यरात्रीचे कधीचे तरी चार-पाच घंटे आणि राष्टगीताचे बावन्न सेंकद ऐवढाच काय तो त्याचा विसावा, नाहीतर दिवस-रात्र धाड-धाड आवाज करत हा संथ गतीनं जमेल तसं आणि जमेल तितकं पाणी ओकत असतो. शाळेची प्रार्थना सुरु असली की अर्ध्या पोरांच लक्ष हापस्यावरच्या माणसांकड, कुणाची आई, कुणाची बहीण, कुणाचा भाऊ नित्यानं हापस्यावर हजर असायचे आन् आपलं कुणी दिसलं की लक्ष वेधुन घेण्यासाठी पोरांचे चाळे सुरु व्हायचे. राष्ट्रगीत सुरु झालं की हापस्याचा आवाज बंद व्हायचा अन् हापस्यावरची माणसं शांत उभी रहायची, पण दांड्यावरचा गडी इतकी अधीर असायचा की इकडं ‘भारत माता की…. ’ म्हणलं की तिकडं हापसा ‘जय!’ म्हणायचा.

गावची ही अशी बारक्या पोरांची बारकी शाळा अन् अर्ध्या गावाची तहान भागवणारा हा हापसा यांच एक अतुट नातं होतं, कुण्याच पोरांचा आई-बा स्पेशल वेळ काढून शाळेत यायचा नाही, हापस्यावर आला की मास्तर बोलवून घ्यायचे अन् हालहवाल पुसायचे. मास्तर वर्गात शिकवायचे तेंव्हा अर्धे पोरं हापस्याच्या आवाजाला कान लावून असायचे. हापस्याच्या लहान मोठ्या आवाजाच्या ठेक्यावर पोरं हापस्यावर कोण आलयं याचा आंदाज बांधायचे. कान बाहेर ठेवलेल्या पोराच्या डोक्याच्या दिशेन मास्तर खडूचा तुकडा फेकायचे आन् भानावर आलेले पोरगं कान अन् डोक्यासगट वर्गात हजर व्हायचं.

चार खोल्यांची, साठ-सत्तर पोरांची अन् दोन मास्तरांची ही शाळा म्हणजे गावकरी, मास्तर अन् शाळेतले पोरं सगळ्यांसाठी निव्वळ टाईमपास होती. वर्ग सुरु असतानांच गावकरी, सरपंच, पोलिस पाटील कोणीतरी थेट बाहेरुनच मास्तरांना हाक द्यायचे. त्यातल्या त्यात हुशार पोराच्या हातात वर्ग देऊन मास्तर बाहेर जायचे ते थेट शाळा सोडायलाच यायचे, तोवर शाळेतले पोरं-पोरी वर्ग डोक्यावर घ्यायचे अन् दुसरे सहशिक्षक डोक्याला हात अन् फुटक्या घडाळाकडं डोळं लावून हेडमास्तरांची वाट पाहत बसायचे.

अशा प्रकारे आला दिवस ढकलत शाळा सुरु असायची... प्रगतीच्या नावाने बोंबाबोंब ... तरीसुध्दा वर्षातुन एकदा शाळेची प्रगती तपासण्यासाठी जिल्ह्याहुन नादर सायब यायचे. तेवढ्या वेळात मास्तर-मास्तर मिळून काहीतरी जुगाड जमवायचे त्यातल्या-त्यात हुशार पोरांना प्रश्न विचारुन शाळेच्या प्रगतीचा प्रश्न तितक्या पुरता सोडवायचे. असेच त्या दिवशी अचानक धावती भेट म्हणुन नादर साहेब शाळा तपासणीसाठी येत असल्याची खबर हेडमास्तरांना लागली. जमेल त्या पध्दतीने जमेल तितक्या कमी वेळात मास्तरांनी पोरांना ‘बाका प्रसंग गुदरल्याची’ जाणिव करुन दिली. नादर साहेब शाळा तपासणीसाठी येणार हे ऐकून पोरं भिजल्या सस्यासारखे पुस्तकात डोकं घालून बसले, समोरचे दोन चार उनाड पोरं ‘हजेरीच्या’ भिती पोटी मागच्या लायनीत जाऊन बसले, समोरची आख्खी लाईन रिकामी झाली अन् दुसऱ्या लायनितल्या पोरांची पाचावर धारण बसली. पोरींनीबी त्यांच्या लायनी जमेल तश्या आकडून घेतल्या. ‘कितीबी आभ्यास केला तरी, सायब नेमका प्रश्न विचारुन गोची करत्यात’,  असा दांडगा विश्वास  ‘अन् इतक्या सगळ्या हुश्यार पोरातनं  नेमकं 'ढ' पोरंगंच कसं शोधत्यात’ याचं आश्चर्य पोरांना असल्यामुळे ‘टेंशन घिवून कायबी होत नस्त’ असं म्हणंत एक एक पोरंग मागच्या लायनित सामिल होत होतं. पोरांची ही सिटींग आरेंजमेंट सुरु असतानाच पुन्हा हेडमास्तर वर्गात आले, अन् अर्धवट उटलेले पोरंगं नेमकं काय करावं हे न समजल्यामुळं त्याच अवस्थेत हेडमास्तरांकडं पाहू लागलं. ‘जा पायजे तिथं जाऊन बस, खिडकीतुन बाहीर गेलास तरी हरकत नाही, पुढं बसुन आकलेचे दिवाळे निघण्यापेक्षा बरचं है ते !’ मास्तर वैतागुन बोलले पण पोराला निर्णय घेता येईना, ते तसच अवघडल्या अवस्थेत हातात दप्तर घेवून मास्तराच तोंड बघू लागलं, बाकी पोरं हातानं तोंड दाबून आवाज आलाच तर तो तोंडातूनच येईल ह्याची दक्षता घेत घेत दात काढू लागले. पुन्हा मास्तरांनी उठलेल्या पोराला तोंडानं ‘हं!’ करुन बोटानं कोपरा दाखवला तसं एका पायावर उभं असलेलं अन् विलक्षण गोंधळात पडलेलं पोरगं दुसऱ्याच क्षणाला भलंतचं डिमांड आलेल्या कोपऱ्यात मोठ्या शिताफीनं स्थानापन्न झालं.

‘तु गण्या, तु चांबाराच्या ... तुक्या,  तु टोणग्या, अन् तु ये.. झिपरे... राधे... चला पुढच्या लायनित या...’ - मास्तरांनी त्यातल्या-त्यात आवडत्या आणि हुशार विद्यार्ध्याना खास शैलित फर्मान सोडलं अन् विद्यार्थीही तोंडात धरलेली कॉलर वर करतं शेजार-पाजारच्या पोरांवर अत्यंत तुच्छतेतेची नजर टाकत  ऐटीत समोरच्या लायनीत येऊन बसले.

‘हे बघा, नादर सायबांनी प्रश्न विचारला तर, उत्तर येणाऱ्यानीच हात वर करायचे, अन् बरोबर उत्तरं द्यायची, उत्तर येत नसलं तर माझ्या हाताकडं नजर ठेवायची !’ मास्तर सुचना देत होते बऱ्याच पोरांना मागच्या वर्षीच्या अनुभवावरुन हे सगळं अंगवळणी पडलेलं होतं. ‘नादर सायेब आल्यावर आपण फक्त पटसंख्या दाखवण्याच्याच कामाचे आहोत’ हे बहुतेक विद्यार्ध्याना माहित असल्यामुळे ते नादर सायबाच्या डोळ्याला डोळा देण्याचं टाळंत असतं, अन् आल्या प्रसंगाला कसं धीरानं सामोर जाता येईल यासाठी मास्तरवर नजर ठेवून असतं. इकडं मास्तरांची अवस्था ही काही वेगळी नसे, पोरांना विचारलेल्या एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर कधी कधी मास्तरांकडं ही नसे तेंव्हा मास्तर उगच ‘आलो ऽऽ आलो ऽऽ !’ म्हणत दोन मिनीटांसाठी वर्गाबाहेर जावून वेळ मारुन नेत.

असा हा शाळेच्या प्रगतीचा फार्स वर्षातुन एक वेळेस शाळेत व्हायचा... शाळेची आणि विद्यार्थ्यांची ‘प्रगती’ पाहुन नादर साहेबांना भोवळ यायची, ते हेडमास्तरांच्या खुर्चीत बसुन तासभर मास्तरांना झापायचे, थोड्यावेळानं बाजुच्या टपरीवरचा काळा पोरगा तिन स्पेशल चहा घेऊन यायचा. गरम चहा पिऊन नादर साहेब थोडे थंड व्हायचे, दोन चार समजुतीच्या गोष्टी सांगत ‘अहवालात लिहू का हे आसं.... ?’ म्हणून मधुन मधुन धमक्या द्यायचे ! इकडे सहशिक्षक ठरल्याप्रमाणं नादर साहेब आल्याची बातमी सरपंच आणि पोलीस पाटलांपर्यंत पोहोचवायचे. गावचे सरपंच म्हजें लय भारी माणुस कोणी सरकारी माणुस आपल्या घरी येणार म्हटल्यावर त्यांची छाती टम्म फुगायची .... त्यांना ही बातमी समजली की, लगेच त्यांनी साहेबांच्या, मास्तरांच्या अन् दोन चार त्यातल्या-त्यात प्रतिष्ठीत गावकर्यांसह फक्कट मटनाच्या जेवनाचा बेत तयार करायचा. थोड्याच वेळातं एका पोरानं येऊन जेवन तयार असल्याची वर्दी शाळेत द्यायची ….  हे सगळं अगदी दरवर्षी असचं ठरलेले....

यंदाबी... सगळं इन्स्पेक्शन आटोपून, समजुती, धमक्या, सुनावन्या सगळं पार पडल्यावर  ‘सायेब आता उशीर झालाचय तवा जेवूनच जा ... !’ अशी गुळणी हेडमास्तरांनी नादर साहेबांवर टाकली. नादर सायब तसे पटकन खुर्चीवर उठले आणि ‘नाही नाही जेवण वगेरे काही नको ... आता निघायला पाहिजे... मला उशीर होतोय, मी एकटाच आहे शिवाय आज जीप पण आणलेली नाही ... मोटार सायकलवर जायचयं ....’ आसं म्हणून टाळू लागले पण ‘‘नाय नाय ... समद तयार आहे ... जेवायला लागलं तेवढाच काय तो येळ ... सरपंचांचा खास आग्रह आहे...’ आसं म्हणून विणवण्या करुन ... शाळेची घंटी वाजवायला सांगुन, नादर सायबांना पुढं घालुन हेडमास्तर, सहशिक्षकांसह सरपंचाच्या वाड्यावर निघतात.

जेवणाचा बेत फक्कड होतो..., गप्पा गोष्टी होतात ... नादर साहेब सरपंचाना शाळेच्या ‘प्रगती’ विषयी बोलतात, अन् सरपंच ’प्रगतीच्या’ शाळेविषयी सांगतात, ‘‘प्रगती’ बिमार होती, उद्या पास्नं पाठवतो शाळेत, पुढच्या येळेस येताल तवा नक्की ‘प्रगती’ दिसंल’’ सरपंचांच्या ह्या उत्तरावर सगळेच हासायला लागतात. नंतर जोक झाल्याचं कळाल्यावर सरपंचबी हसायला लागतात. अशा प्रकारे शाळा तपासणीवर आलेले नादर साहेब विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीवर नाखुश झालेले असतात पण पाहुणचाराने खुश होऊन गावकर्यांचा निरोप घेतात अन् मोटार सायकलवर टांग मारतात. दणाण फट फट करत मोटार सायकल .... नदीच्या काळोखातुन वर निघून खड्डे चुकवत डांबरी रोडनं सुसाट निघते. जेवनाच्या आन् गप्पांच्या नादात निघायला बराच वेळ झालेला असतो, गावकुसातुन बाहेर पडल्यावर लक्षात येतं की खरचं बराच उशीर झालेला असतो. रात्रीचा अंधार हळू हळू गडद होत चाललेला असतो. नादर साहेबांना आता लवकरात लवकर हा छोटा आडमार्गी रस्ता पार करुन मुख्य रस्त्याला लागायचं असतं म्हणून ते रस्त्यावर नजर ठेवून मोटर सायकलचा कान पिळू लागतात. थंडीचे दिवस असल्यामुळे गार वारा त्यांच्या स्वत:च्या कानावर आदळत असतो, अंगात सुध्दा हुडहुडी भरलेली असते... अशातच गडबडीच्या नादात नादर साहेबांना रस्ता चुकल्याची जाणीव होते... अन् तेंव्हाच मोटार सायकल सुध्दा बंद पडते.... मोटार बाजूला घेऊन नादर साहेब ... पुन्हा पुन्हा किक मारुन पाहतात पण उपयोग होत नाही....मोटार सायकल हु की चुं करत नाही. आजु बाजुचा अंधार आनखीच दाट होऊ लागतो.

किक मारुन नादर साहेबांना घाम फुटतो .... त्यात आता मोटार सायकल ढकलायची पाळी येते, काही आंतर मोटार सायकल ढकलल्यावर साहेब दमुन जातात अन् गाडी बाजुला लावून खाली बसतात. आजु-बाजुला नजर टाकतात अंधारात काहीच दिसत नाही.... डोंगर उतरणीवरून पाच-सहा डोकी हळु हळु दुर जाताना दिसतात ... अन् थोड्यावेळानं उतरणीच्या अंधारात दिसेनासे होतात ... थोड्या अंतरावर एक मोठी शेकोटी धगधगत असते ... तिच्यातुन राखाडी धुर काळोखाच्या काळ्या पडद्यावर उर्ध्वगामी रेषा ओढत आसमंतात विलीत होत असतो. कडक हिवाळ्याचे दिवस असल्यानं आजुबाजुच्या शेतकर्यांनी  थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी शेकोटी पेटवली असावी आणि आता रात्र झाल्यावर आपआपल्या शेतावर निघून गेले असावेत असा अंदाज बांधत पुन्हा हळु हळु मोटार सायकल ढकलत नादर साहेबांनी शेकोटी जवळ केली. पुन्हा एकदा मोटार सायकल सुरु करण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला आन् मग हार पत्करुन शेकोटी शेजारी बसुन राहिले. दाट काळोखात सोबत कुणीच नसताना आता त्यांना शेकोटीचीच तेवढी सोबत वाटली, म्हणून ते जवळच्याच एका दगडाला पाठ लावून खाली बसले शेकोटीचा शेक दूरपर्यंत अंगावर येत होता. हळू हळू काळोख आणखीनच दाट होत चालला होता, रात्र इथेच अशी आणि कुणाच्या सोबतीशिवाय एकट्यानेच काढावी लागणार या कल्पनेने त्यांना कापरं भरलं होतं. आता अंधार इतका गडद झाला होता की, शेकोटीच्या उजेडानं विस-पंचेवीस फुटाचा एक परिघ आखुन घेतला होतो त्या परिघाबाहेरच काहीच दिसेनासं झालं होतं. आज अचानक धडक मारुन आपण कोवळया जिवांना अन् गाफील असलेल्या निष्पाप मास्तरांना उगाच त्रास दिला, म्हणुन शिक्षणमंत्र्यांनी आपल्यालाच अधार कोठडीत डांबून ठेवलय की काय असले चित्रविचीत्र विचार नादर साहेबांच्या मनात येऊ लागले. तेवढ्यात अंधारातुन शेकोटीच्या परिघात काहीतरी हालचाल झाली अन् कुठूनतरी एक कुत्र आत डोकावलं. नादर साहेब आधी घाबरले व नंतर सावरुन बसले, जिभल्या चाटतं कुत्रं शेकोटीच्या अन् नादर साहेबाच्या आधारावर येऊन बसलं, खरं म्हणजे आता नादर साहेबांना त्याचाच जास्त आधार वाटला. दोघंही एकमेकांना अनोळखी असले तरी एकमेकांच्या आधारावर आता ही रात्र नक्कीच थोडी सुसह्य होईल या कल्पनेने नादर साहेबांची भिती थोडी कमी झाली, थोडं एैसपैस बसुन त्यांनी आता कडाक्याच्या थंडीत शेकोटीचा आनंद घेतला. कुत्रं सुध्दा थोडं खुरडत खुरडत आनखी जवळ येऊन डोळे मिटून बसुन राह्यलं.

शेकोटीच्या धगीनं आता हात पाय गरम झाले होते, थंडी पळून गेली होती. आजुबाजुचं काहीच दिसत नव्हतं इतका गडद अंधार चारी बाजुंनी पसरलेला होता. ‘कदाचीत अमावस्येच्या आजुबाजुची विंâवा अमावस्येचीच रात्र असावी‘ असा विचार मनात येताचे नादरसाहेब पुन्हा अस्वस्थ झाले अन् हाताच्या बोटावर काहीतरी हिशोब मांडू लागले. कुत्र्याचा डोळा चुकवून उगाच माग पाहून अंधाराचा अंदाज घेवून सावध झाले. शाळेतल्या भेदरलेल्या चिमुरड्या, निष्पाप पोरांचे ते चेहरे आता आपल्याकडं पाहून हासतं आहेत, हेडमास्तर छडी घेऊन आपल्या दिशेनं चाल करुन येत आहेत, सरपंचाची ‘प्रगती’ बे-एक-बे म्हणत आपल्याच डोक्यावर नाचत आहे, अन् ‘साहेब उद्या पाठवतो बगा प्रगतीला साळंत‘ असं म्हणतं सरपंच गदागदा हासत आहेत....‘ असले काहीतरी स्वप्नं नादर साहेबांना अर्धवट झोपेत पडत, अन् साहेब बसल्या जागी खडबडून जागं होत, बाजुबाजुला पाहत...., साहेबाची हालचाल जाणवली की, कुत्रं रात्रीचा भेसुर सुर लावी अन् साहेब तोंडातून आवाज न काढता कुत्र्याला गप्प बसायला सांगत. थोडा डोळ्याला डोळा लागला की, कधी गृहमंत्री (साहेबांची बायको) ‘रात्रभर तुम्ही होता कुठे ?’ म्हणुन फैलावर घेत तर कधी, शिक्षणमंत्री, ‘चला कानं पकडून कोंबड व्हा तासभर, कोंबडी खायला पायजे काय ?‘ असं म्हणून अवघड जागेवर छडीचे फटके देत असल्याची स्वप्नं पडत, रात्रभर स्वप्नांनी साहेबांना झोप नाही अन् साहेबांच्या खडबडून जागं होण्यानं कुत्र्याच्या डोळ्याला डोळा नाही. जाग आली की साहेब कमालीचा पश्चाताप करायचे, पुन्हा पुन्हा शेकोटीच्या उजेडाला हात करुन घड्याळ पहायचे. हे घड्याळाचे काटे सुध्दा आपल्यावर सुड उगवत आहेत की काय असा विचार सुध्दा त्यांच्या मनात येऊन जातो, पण काहीच विलाज चालत नाही. कधी या काळोखातुन एखादा आशेचा किरण दिसतो आणि कधी आपली सुटका होते असा विचार करत झुंजुमुंजु होण्याची वाट पाहत नादर साहेब दगडाला टेकून बसुन राहतात. रात्र जसजशी पहाटेकडं सरकु लागते तसतशी शेकोटीची धग ओसरु लागते गार हवेची झुळूक उजेडाचा परिघ भेदुन अंगा खांद्यावर खेळु लागते. खर म्हणजे सुस्ती येऊन गाढ झोप लागण्याची वेळ पण अशा निर्जनस्थळी, कुठलाच सहरा नसतांना, स्वप्नांच्या सावटाखाली झोप लागणं खरं तर अशक्य, त्यातच कधी अर्धवट झोप लागली की नादर साहेबांना आपण कायम आरोपीच्या पिंजऱ्यात असल्याचे भास होत आणि खाडकन डोळे उघडत, पुन्हा अंगात कापरं, दरदरुन घाम, अशी गर्भगळीत अवस्था.

अशाही अवस्थेत कधीतरी उशीरा झोप लागते अन् पुन्हा पहाटे पहाटे जाग येते ....., सभोवतालच अस्तित्व आता बNयापैकी जाणवू लागतं, डोंगरांची डोकी, झाडांच्या रेषा, पिकांची सळसळ...पक्षांची कुजबुज... अशी पुसटसी कल्पना येऊ लागते..... नादर साहेब डोळे चोळत उटतात ... बाजूला झोपलेलं श्वान काही अंतरावर जाऊन काही तरी खात असतं .... कसलं तरी वाढलेले पान .... त्यावरच्या भातावर ते तुटून पडलेले असतं..., उजेडात दिसलेल्या अन्नावर ते ताव मारंत असतं. ‘इतक्या सकाळी काय मिळालं याला ?‘ असा विचार करत नादर साहेब थोडं रोखुन पाहतात ...तर कसली तरी पुजा असते ... हळदी कुंकू  ..नैवद्य .....फुटलेले मडकं .... धगधगुन शांत झालेली शेकोटी ..... शेकोटी ? शेकोटी कसली ... भलीमोठी चिताच !..... नादर साहेब सगळं त्राण एकवटून उभे राहतात... मागे पुढे पाहतात ... जाग-जागी रोवलेली खुनेची दगडं .... ज्याला पाठ टेकवून बसले तो दगड सुध्दा ... असाच.... ‘मी रात्रभर चितेचा शेक घेत होतो ? मी रात्र स्मशानात काढली ?’ अंधाराचं मळभ दुर होऊन डोळ्यावरची झापडं दुर होतात. आता मात्र साहेबांचे पाय लटपटायला लागतात.... अंगातलं त्राण नाहीस होतं ... पहाटेच्या कडाक्याच्या थंडीतही साहेबांना दरदरुन घाम फुटतो. होत नव्हतं तेवढ आवसान आणून साहेब ... चालु लागतात... मोटार सायकलजवळ येतात, मोटार सायकल बंद पडली आहे हे विसरुन मोटार सायकलवर बसतात, सवयीप्रमाणं हाफकीक मारतात ... मोटार सुध्दा सवयीप्रमाणं काहीही तक्रार न करता दणाण फट फट आवाज करते .... साहेब उरलेली सगळी शक्ती लावून एक्सलेटर पीळतात अन् मोटार सायकल मिळेल त्या रस्त्यानं स्मशानाच्या परिघाबाहेर सुसाट वेगात धावत सुटते.  इकडं भुकेल्यापोटी रात्रभर अन्न शोधंत फिरणारं श्वान सरते शेवटी तृप्त होऊन इच्छित स्थळी निघुन जातं.


त्याच दिवशीची सकाळ ....
नादर साहेब उशीरा उठतात, डोकं जड झालेलं आहे ... आजुबाजुला पाहतात, खोलीचे पडदे उघडतात ... पुर्वेकडून उन्हाची सोनेरी तिरीप बिछान्यावर पडते. दाराजवळ त्यांचा लाडका टॉमी ... बीस्कीटं खात असतो, त्यांची नजरानगर होताच साहेब ओशाळतात, उठतात ....फोनजवळ जातात ... नंबर फिरवतात ...‘माने मास्तर ... नमस्कार ! मी काही यावेळी तुमच्या शाळेवर इन्स्पेक्शनला येत नाही, माझी तब्यत खराब आहे.... तुम्हीच जिल्ह्याला आले की भेटून जा ! इथेच काय तो अहवाल लिहून घेऊ !’

इकडे शाळेत पुन्हा चैतन्य संचारतं ... हापसा नियमितपणे पाणी ओकू आगतो ... सरपंचांच्या प्रगतीची तब्यत सुधारते ... आता नादर साहेबाशिवाय .... त्यातल्या त्यात जमेल तेवढया प्रतिष्ठित गावकर्यांसह अन् शाळा मास्तरांसह कोंबडीच्या जेवनाचा बेत शिजु लागतो.

- रमेश ठोंबरे 

Jun 13, 2015

चैतन्य


रस्त्याच्या दुतर्फा ……
काळ्या ढेकळांनी व्यापलेली रानं ,
नजरेच्या सरळ रेषेत नागीनिसारख्या फुत्कारत
सळसळणाऱ्या उन्हाच्या झळा ….
थेट कानात घुसून मस्तकापर्यंत डंख मारत असताना ….
वाऱ्यानं उडणाऱ्या डोक्यावरचा पदर सावरत
त्याच रणरणत्या उन्हात
ती काड्या-कुड्या वेचून रान स्वच्छ करते आहे.
काही अंतरावर त्याच लिंबाच्या
झाडाच्या खालच्या फांदीला बांधलेल्या …
झोळीत शेतकऱ्याचा वारसदार निवांत झोपला आहे.
बुंध्याला बसलेलं कुत्रं जिभ बाहेर काढून
ल्ह्या ल्ह्या करत झोळीवर नजर ठेवून आहे.
तिचं मन भूतकाळात
पण नजर मात्र …
पुन्हा पुन्हा त्याच झाडाच्या वरच्या फांदीवर जाते
अन नेमका तेंव्हाच तिच्या माथ्यावरचा पदर
तिचं उजाड कपाळ पुन्हा पुन्हा उजाड करत जातो.
काही अंतरावर
नुक्तच मिसरूड फुटलेला तिचा धाकटा दीर ….
उद्याच्या आशेवर नव्या जोमानं ….
उद्या पाऊस येणारच या विश्वासान ….
उजाड शेताची मशागत करतो आहे.
किती चैतन्य विखुरलय पुन्हा एकदा
या उन्हात, काळ्या रानात …
अन त्याच्या मनात !
एवढंच !
- रमेश ठोंबरे

May 18, 2015

मीच तिच्यावर निर्भर असतो




मीच 'तिच्यावर' निर्भर असतो
ती हसल्यावर क्षणभर हसतो

मौनामध्ये असतो तेंव्हा
मी माझ्याशी बोलत बसतो

ती माझी जर झाली नसती
मी माझाही झालो नसतो

तिचे नि माझे जरा निराळे
ती डसली की मी डसतो !

मला फसवणे अवघड नसते
ती फसली की मी फसतो

आशय आणि अर्थासाठी
मी गझलेची 'जमीन' कसतो

- रमेश ठोंबरे

Apr 15, 2015

कवीनं लिहू नयेत कविता

कवीनं लिहू नयेत कविता
गलिच्छ राजकारणावर …
अन नासवू नयेत आपले शब्द !

कवीनं लिहावं
उमलणाऱ्या कळीवर
गालावरच्या खळीवर !
फुलावर  पानावर … काळ्या रानावर.
खूपच दाटून आलं तर  
येणाऱ्या, नयेणाऱ्या पावसावर
एखाद्या निस्तेज दिवसावर.

कवीनं लिहावं स्वतःवर
स्वतःच्या हातावर.
खोलवर मातीत शिरून
मातीची कूस उजवनाऱ्या
नांगराच्या दातावर

खूपच भरून आलं तर ….
खोदत बसावा भूतकाळ,
ओढत राहावं वर्तमान ….
अन नोंदवून ठेवावं आपणच न पाहिलेलं भविष्य
आपल्या नंतरच्या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक म्हणून.

कवीनं लिहावं ….
वैष्णवांच्या दिंडीवर
माणसांच्या झुंडीवर
अन खूपच असह्यच झालं तर
बुधवार पेठेतल्या रंडीवर.
.
.  
भांडवलदारांच्या सुबत्तेवरही लिहू शकतो कवी
अंगठा बहाद्दरांच्या गुणवत्तेवरही लिहू शकतो कवी
इतकंच काय तर …
सध्य-परीस्थीती अन वर्तमानाचं भान म्हणून …
शेतकऱ्याच्या आत्महत्तेवरही लिहू शकतो कवी !
.
.
मतदानाच कर्तव्य म्हणून
एकदा बटन दाबून निर्धास्त व्हावं कवीनं
होवू द्यावेत देशाचे हाल …
पाहत राहावा जाती धर्माच्या नावाने चाललेला
स्वार्थाचा बाजार.
विसरून जावी शब्दांची भाषा,
विसरून जावा शब्दांनी युद्धे जिंकल्याचा इतिहास !
.
.
कवीनं जपावं आपल्या शब्दांना …
अभिजात मराठीच्या कोंदणात…,
अन झुलत राहावं शासन पुरस्कृत
साहित्य संमेलनाच्या मांडवाखालून.
पण ….
कवीनं लिहू नयेत कविता
गलिच्छ राजकारणावर …
अन नासवू नयेत आपले शब्द !



- रमेश ठोंबरे

Mar 6, 2015

दैनंदिनी (महिला दिन)



एकीवर बलात्कार
एकीचा खून ...
एक फारच अबला
मेली आपणहून ...!

गावातली सरपंच
उंबऱ्याच्या आत ...,
कारभार पाहतात,
पदाचे नाथ ... !

काळाची गरज,
महिला आरक्षण
आरक्षित शीटाचे
जन्मापासून भक्षण !

सासरचा जाच
कोरडी विहीर
महिला दिनी
सफल वीर ...!

वर्तमान पत्रातले
आजचे वर्तमान
दैनंदिनीत
तेवढेच ज्ञान !

- रमेश ठोंबरे
08/03/2010

वरील ओळीत कुठेच काव्य नाही असा आरोप होऊ शकतो ...!
कुणाला अढळल्यास निव्वळ योगायोग समजावा.
...... कारण वरील ओळी देशाच्या  दैनंदिनीतून साभार घेतल्या आहेत.
(सोमवार, दी. ०८/०३/२०१०)

Feb 21, 2015

बापू, तुम्ही आमचे आभार मानायला हवेत


बापू
तुमचा जन्मदिन आम्ही मर्यादित ठेवला
सरकारी कार्यालयापुरता  ….
अन सामाजिक भान म्हणून ….
'राष्ट्रपित्याला विनम्र अभिवादन !'
म्हणत वर्तमान पत्रातील एका कोपऱ्यापुरता.

आम्ही तो रुजू दिला नाही जनमानसात.
कारण …
मग त्याचा झाला असता उत्सव.
… तुमच्या प्रतिमेला हार घालून ….
निघाल्या असत्या चौका-चौकातून मिरवणुका.
'ड्राय डे' दिवशीही झींगली असती तरुणाई.

डीजे वर वाजणाऱ्या 'चिकण्या चमेलीवर'
तर्राट झुंडीन धरला असता ताल .
अन मुजोर वादळात उडाला असता कुणाशीचा झगा
तुमच्याच मिरवणुकीत तुमच्या समोर !

बापू
आमचे आभार माना
खंत करू नकात,
'सरकारी भिंतींशिवाय, कोणीही तुमच्या पाठीशी नसल्याची'
हरिजन, गिरीजन, बहुजनाच्या देवासारखे
कोण्या एकट्याचे नाही आहात तुम्ही !
 
आम्ही, तुम्हाला म्हणतो,  
बापू, राष्ट्रपिता अन महात्माही,
पण देवत्व कधीच बहाल केलं नाही तुम्हाला
कारण तुम्हाला देव्हाऱ्यात बसवलं असतं तर
मग आशाचं मावल्या असत्या
पुन्हा 'गांधी' जन्माला घालण्याच्या !

बापू
तुम्ही आमच्यासाठी सामान्य
म्हणूनच आम्ही दाखवू शकतो तुमचे दोष,
काढू शकतो तुमच्या शिकवणीतील उणीवा
कट्ट्यावर बसून देवू शकतो शिव्या
अन अहिंसा शिकवणाऱ्या कृश देहावर …
झाडू शकतो गोळ्याही बिनधास्त  !
. .
. .
. .
. .
. .
आम्ही होवू दिले नाहीत जयंतीचे उत्सव …
आम्ही बहाल केलं नाही तुम्हाला देवत्व,
आम्ही गोळ्या घालूनही जिवंत ठेवले तुमचे विचार ….
म्हणून ……
बापू
तुम्ही आमचे आभार मानायला हवेत !

- रमेश ठोंबरे
  

Jan 30, 2015

सगळे सगळे बोलतात ….

सगळे सगळे बोलतात ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !

जन्माला येताच रडायला लागतं बाळ !
भूक लागल्या ओठांना विद्रोह शिकवावा लागत नाही,
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !

तोंडपट्टा सुरु असतो ज्याचा त्याचा येथे
कोणी उपदेश, कोणी संदेश, कोणी प्रबोधन करत असतो
कोणी इतका हावरट, कोणी इतका चिवट,
राशनच्या रांगेसमोर भाषण मारत असतो !
बोलणाराच खरच का, बोलल्या शिवाय भागत नाही ?
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !

'मेरी सुनो' म्हणत कोणी आत्मप्रोढी झाडतो,
'अंतिम सत्य' म्हणत कोणी तत्वज्ञान झोडतो.
स्वभावाचा विनयभंग अन कानावरती बलात्कार,
ऐकणार्याच्या सहनशीलतेचे सगळे रेकॉर्ड मोडतो !
शेवटी गणित शुन्य अन बोलण्याचाही थांग लागत नाही !
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !

याची मागणी, त्याचं धोरण, आंदोलनांचा रेटा
जाळ -पोळ,  रास्ता रोको, उपोषणाचा गोल गोटा
'ऐक ऐक' म्हणून हि जर ऐकलं नाही कोणी ….
ऐकत नाही त्याच्या खिशात, मग हजार गांधी नोटा
'तोंडावरती बोट' असं कोणीच वागत नाही !
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !
   
शिक्षणाची डिग्री घेवून दारोदार फिरतो,
'माझं ऐका' म्हणत कोणी आत्महत्या करतो.
ऐकण्यासाठी पाठवलेला …. गोल गोल बोलतो
सरते शेवटी मिळेल त्याच्या दावणीवरती चरतो.
एवढं होऊन सुद्धा कोणी शब्दाला जागत नाही.  
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !

कानावरती हात ठेवून तोंड सताड उघडं
बोल बोल बोलणारचं भविष्य किती नागडं
'आधी करा … नंतर बोला' दाखवून गेलात तुम्ही
गांधी बाबा, तरी सुद्धा सुटलं नाही तागडं
हातात चरखा घेवून कोणी बडबड त्यागत नाही.  
सगळे सगळे बोलतात  ….
सालं ऐकत कोणीच नाही !      

- रमेश ठोंबरे 

Jan 5, 2015

छंदमुक्त !

 छंदमुक्त !

लिहिण्याच्या आणि व्यक्त होण्याच्या पद्धतीनुसार वाचकांच्या आणि वर्गीकरणाच्या सोयीसाठी म्हणून साहित्यात गद्य आणि पद्य विभाग आले, त्यानंतर गद्य साहित्य आणि पद्य साहित्य असे वर्गीकरण करण्याची सोय झाली. नंतर पद्यामध्ये असेच 'मुक्त' आणि 'छंद / वृत्त' असे वर्गीकरण झाले इथपर्यंत सगळंच आलबेल होतं.

कवितेमध्ये जेंव्हा  'मुक्त' आणि 'छंद / वृत्त' असं वर्गीकरण झालं तेंव्हा मुक्त लिहिताना, मुक्तपणाचे आणि वृत्त किंव्हा छंद लिहिताना त्यातील बंधनाचे नियम पाळले जावेत असं काहीसं ठरलं असावं. मग ज्यांना मुक्त जमतं त्यांनी मुक्त लिहावं ज्यांना छंद आवडतो त्यांनी तो अचूक लिहावा एवढी अपेक्षा असणं गैर आहे काय ?

मग छंद किंवा वृतात लिहिताना, "मी अर्थाला 'जास्त' महत्व देतो, मला 'शब्द खेळ' नको असतो" अश्या सबबी देवून 'छंद मुक्त' लिहिण्याचा अट्टाहास कशासाठी ? त्यासाठी तितक्याच ताकदीचा मुक्तछंद आहे की.  वृतामध्ये लिहिण्याचा प्रयत्न हि न करता, तेवढी मेहनत न घेताच  "वृतात्मध्ये अर्थाला महत्व नसत, छंदात लिहिणे म्हणजे नुस्ता शब्दखेळ असतो"  असं म्हणण्याचा अधिकार तुम्हाला कुणी दिलाय ?

जमत नाही तर तिकडं जावू नका, गेलात तर बंधनं पाळा, आणि खरच तुमचं 'छंदमुक्त' (मुक्त नव्हे, छंद आणि मुक्त च्या मधलं - छंदमुक्त !)   लिहिणं इतकंच अर्थपूर्ण असेल तर तेच छंदात लिहा, लिहिताना  'अर्थ' आणि 'वृत्त' याचं आव्हान स्वीकारा !    सोप्प्प आहे, नाही का ?